Expertmeeting Economie en Vrede - Recently Updated Pages

Reactie en bijdrage van Nicolien Montessori

mont1 — Tue, 22 Sep 2009 17:06:45 CDT

1. Hoe kijkt u aan tegen de relatie tussen een duurzame en solidaire economie en vrede? Deelt u de analyse van Piet Terhal en Greetje Witte-Rang?

Ik heb deze analyse met interesse gelezen en ik ben van mening dat er belangrijke punten aan de orde zijn gebracht. Ik ben er minder van overtuigd dat de economie alleen voor een oplossing van de crisis kan zorgen. Ik wil dit hier uitleggen en vervolgens bespreken hoe een geïntegreerde wetenschappelijke benadering in combinatie met nieuwe vormen van burgervorming, coalitievorming en dialoog zou kunnen helpen om de crisis daadkrachtig aan te pakken in de richting van duurzame vernieuwing. Ik ben van mening dat, om deze veelvoudige crisis het hoofd te bieden, er zicht moet zijn op enkele specifieke eigenschappen van wat de Engelsen noemen ‘late modernity’ (Chouliaraki and Fairclough 1999). Deze auteurs citeren een aantal hedendaagse denkers en hun visie op de hedendaagse maatschappij en de hedendaagse economie. Ik zal enkele voorbeelden noemen. David Harvey (1990) benadrukt de versnelde ‘turnover time’ van de economie: productie, consumptie gaan steeds sneller, hetgeen leidt tot stress op de werkvloer en in de economie. Maar deze economische ontwikkeling heeft culturele consequenties: mensen en menselijke processen worden ook vluchtiger en dit heeft invloed op het niveau van normen en waarden, echtscheidingen, (gebrek aan) gehechtheid, gebouwen, locaties (flex werken), en manieren van doen en zijn. Giddens ziet ‘late modernity’ o.a. in termen van ‘time-space distantiation’ via de electronische media, het geen leidt tot de ontkoppeling van maatschappelijke relaties van hun tijd, plaats en context (door media, vliegtuigen, etc) die dan elders weer op een andere manier gesitueerd worden. Het gevolg is ook weer maatschappelijk te voelen: mensen nemen kennis van meer levensstijlen en levenspatronen, hebben meer keuzemogelijkheden dan vroeger en moeten gaan nadenken over het invullen van rollen (ouder of partner zijn) die voorheen meer vastlagen. Habermas benadrukt de rationalisering, individualisering, fragmentatie en commercialisering in de maatschappij en de koloniserende invloed van systemen in het privé-leven van mensen. Gevolg is dat burgers nu ‘clienten’ of ‘consumenten’ worden, sociale netwerken afbrokkelen, etc. In zijn optiek ligt hier werk te doen voor (nieuwe) sociale bewegingen[i]. Naast deze beperkte selectie van de door Chouliaraki en Fairclough (1999: 74-97) genoemde verschijnselen zou ik er nog twee willen noemen: a) de netwerk-maatschappij zoals beschreven door onder meer Castells (1999) en Hajer en Wagenaar (2003). b) het daarmee verwante en ook door Hans Opschoor genoemde verschijnsel ‘governance’. Zonder verder te veel op deze begrippen in te willen gaan, stel ik op grond van het voorgaande de volgende vragen: 1) kan de huidige crisis wel vanuit bestaande instellingen worden opgelost? 2) Hoe zit het met het verband tussen economie en politiek? Kunnen politieke leiders de nodige economische maatregelen treffen als zij vaak zichtbaar in een spagaat komen tussen de wens om politieke keuzes te maken en de wens om herkozen te worden. De rol van de media en de ontwikkeling van burger tot consument maken dit tot een moeizaam proces. 3) Kan er een economisch model worden ontwikkeld dat zal bestaan uit een gezonde dynamiek tussen lokale en globale economieën zodat deze elkaar versterken? 4) Hoe dienen de markteconomie en de staat zich tot elkaar te verhouden? Wat mag/moet de staat doen? Welke controlemechanismen zijn er om de vrije markteconomie niet te laten ontsporen?

2.Aan welke van de specifieke punten uit de notitie (of anderszins) zou u prioriteit willen geven met het oog op verder onderzoek, gesprek, bezinning en actie? Doel daarbij zou kunnen zijn de versterking van maatschappelijk draagvlak voor een beleid, dat gericht is op een positieve synergie tussen vrede, duurzaamheid en solidariteit.
Ik zou prioriteit willen geven aan een project voor maatschappelijke vernieuwing. Dit sluit aan bij het geciteerde artikel van Harald Welzer en de zorg om een politieke gemeenschap die zingeving uit economie en consumptie haalt, en nu in feite een politieke eenheid zou moeten vormen met een gedeeld programma. Het sluit aan bij de al in het door Hans Opschoor geciteerde Brundtlandrapport: de taak om investeringspatronen en instituties te herzien (en even later noemt hij de benodigde herziening van de VN!). Voor mij zou de prioriteit liggen bij een nieuwe burgerbeweging die zich los weet te maken van de door deze economie opgelegde rol als consument naar een nieuwe vorm van kritisch, mede-verantwoordelijk burgerschap. Als het gaat om het formuleren van een visie waar wij over 15 jaar willen staan (en welke natuurlijke en andere bronnen wij dan gegarandeerd willen hebben voor volgende generaties) zal het nodig zijn dat de burger uit zijn rol van consument stapt en gaat meedenken en –doen aan het publieke proces. In dit opzicht deel ik minder de analyse van Terhal en Witte-Rang. Hun oplossingen zijn belangrijk genoeg, maar ik deel niet de mening dat economische vernieuwing alleen voor een oplossing kan zorgen. Wie gaat die distributie regelen? Hoe wordt de onder- en de bovengrens mondiaal geregeld? Wie moet dat doen? Hierbij komt mijn tweede prioriteit naar voren: ik denk dat we af moeten zien te komen van een economisch model dat het maatschappelijk (en in toenemende mate) het persoonlijke leven domineert en bepaalt. Sociale innovatie zou voor mij inhouden het principe van de ‘triple bottom line[ii]’ doorgevoerd in de hele maatschappij en in alle instituties. Mijn zorg sluit tevens aan bij het derde punt van Hans Opschoor: de groeidrang en de groeidwang van de huidige economie. Ik denk dat de urgentie ligt bij het vinden van een alternatief voor de huidige vrije markteconomie en het doorbreken van de hegemonie van deze, m.i. uiterst gevaarlijke vorm van kapitalisme. Ik denk alleen dat het nooit gaat lukken als burgers wachten tot instellingen ‘de crisis oplossen’: immers, de instellingen zelf zijn aan innovatie toe. Burgers zullen hun verantwoordelijkheid moeten nemen, niet alleen door bereid te zijn om offers te dragen, de broekriem aan te trekken. Nee, door actief mee te doen, pressie uit te oefenen, zich niet langer laten reduceren tot cliënten, consumenten, of speelballen van de huidige economie. Naast burgerschap denk ik dat de moderne sociale wetenschappen hier ook een specifieke rol in kunnen spelen. Sinds de jaren ’80, en onder de sterke invloed van Michel Foucault hebben zich de poststructuralistische wetenschappen ontwikkeld, zoals bijvoorbeeld kritisch discours analyse, dat zich concentreert op de rol die taal (semiotiek, inclusief film, beeld, geluid) heeft op het handhaven of aanvechten van asymmetrische machtsverhoudingen. Doel van deze discipline is om de ideologische werking van taal bloot te leggen ten gunste van de emancipatie van maatschappelijk zwakke groepen. Een voordeel is bovendien de pecialisatie in multi- of transdisciplinair[iii] onderzoek, de analyse op verschillende abstractie niveaus, en de combinatie van macro- en microtheorieën waardoor het concrete situaties in beeld kan brengen en deze in verband brengt met grote theorieën (Montesano Montessori 2009). Een krachtige eigenschap is bovendien dat impliciet in sommige onderzoeksmodellen (Chouliaraki en Fairclough 1999:60) het formuleren van een maatschappelijk alternatief is. Door het denken in termen van imaginaries en het erkennen van narratieven (bijv. over nieuwe maatschappelijke orden) als een potentieel begin van maatschappelijke vernieuwing en verandering, kan deze wetenschappelijke benadering zeker een rol spelen in processen van innovatie, zeker in combinatie met andere vormen van praktijkgericht of participatief onderzoek (Montesano Montessori 2009).

3.Vraagt de huidige economische crisis niet om een gezamenlijke aanpak? Op welke punten kunnen we overeenstemming bereiken, coalities vormen en gezamenlijke beleidsvoorstellen lanceren? Zou de vredesbeweging willen deelnemen aan een brede coalitie voor een duurzame en solidaire economie? Vanuit de wetenschap is het in dit verband interessant om het gedachtengoed van Antonio Gramsci (1891-1937) naar voren te halen. Gramsci ontkende het klassiek Marxistische idee dat de economie de ideologie bepaalt. Hij betoogde dat individuen, met name intellectuelen van de ideologie van hun tijd bepalen. Hegemonie of macht wordt niet alleen door geweld gekregen, maar ook door consensus. Intellectuelen die invloed op hun tijd willen uitoefenen zullen zorgen dat zij volgelingen krijgen om zo een nieuwe ‘collectieve wil’ te formuleren. Deze impact op de burgermaatschappij en het streven om hun wil te bepalen en zo een nieuw ‘historisch blok’ te vormen, werd door Gramsci betiteld als een ‘war of position’[iv] Gramsci is, in elk geval in Latijns Amerika, van grote invloed geweest op de vorming van sociale bewegingen. In de huidige crisis, in de huidige grootschalige, anonieme maatschappij is het van groot belang om ons als burgers bewust te blijven van het feit dat de maatschappij open staat voor veranderingen en dat er andere mogelijkheden zijn dan een door de economie (economische groei, crisis, beurskoersen, werkloosheidscijfers) gereguleerde maatschappij. Andere waarden kunnen ook een belangrijke boventoon gaan voeren. Als we een evenwichtiger en duurzamere maatschappij willen, zullen we daarvoor moeten gaan staan, gemeenschappelijke visie moeten vormen en daar naar toe leven. Een van de problemen van ‘links’ en de nieuwe sociale bewegingen (zie noot 1) is dat zij gefragmenteerd zijn en gericht op hun eigen doel. Het zou goed zijn om te bewerkstelligen dat deze bewegingen, met behoud van hun eigen doelen, zich gezamenlijk zouden gaan inzetten voor een nieuwe maatschappij en voor een alternatief economisch-maatschappelijk model waarin naast economische doelen ook (inter)menselijke en ecologische belangen een zware rol spelen zodat deze niet langer meer ondergeschikt worden gemaakt aan de grillen van de markt. Naast de mobilisering van sociale bewegingen, NGOs en dergelijke, is er in dit opzicht nog een ander fenomeen dat grote aandacht verdient. Dit heeft te maken met de vorming van heterogene netwerken om maatschappelijke problemen aan te pakken. Voorbeelden hiervan worden beschreven in Hajer en Wagenaar (2003). Bijv., om in Californiё een milieuprobleem met water op te lossen, werden naast beleidsmakers ook vissers, buurtbewoners, wetenschappers bij de discussies over het probleem werden betrokken (Innes and Booher (2003). Niet alleen werkte de heterogeniteit goed in de zin dat vissers lokale informatie brachten die wetenschappers niet kenden en het uiteindelijke beleid breed draagvlak had, maar ook de gehanteerde ‘collaborative dialogue’. Dit is een vorm van dialoog waarbij deelnemers niet proberen elkaars standpunt van tafel te vegen. Het is daarentegen een coöperatieve vorm van dialoog die uit verschillende fasen bestaat. Eerst verwoorden de deelnemers hun standpunten terwijl ze actief naar elkaar luisteren. Vervolgens volgt een ronde of iedereen alles goed heeft begrepen. Daarna gaat men op zoek naar mogelijke oplossingen waarin zoveel mogelijk de verschillende belangen worden meegenomen. Tot slot volgt een beslissing (zie ook Isaacs 1999). De voordelen zijn dat a) alle deelnemers zich volwaardig kunnen uitspreken; b) dat de deelnemers gedeelde betekenissen leren te formuleren; c) de ontwikkeling van nieuwe heuristiek (Innes and Booher 2003). Isaacs (1999) heeft het bovendien over de formulering van nieuwe contexten die ook nieuwe en niet voorziene oplossingen mogelijk maakt die in de oude context ondenkbaar en onmogelijk zouden zijn geweest. Overigens, als dit programma van maatschappelijke vernieuwing moet gaan om de emancipatie van de burger ten opzichte van de markt(economie) zou ik deze bijdrage met een laatste vraag willen afsluiten: Is het wel zo logisch dat wij de huidige crisis en de zich opstapelende staatsschuld gelaten over ons heen laten komen? Is het niet mogelijk om instellingen en personen die aantoonbaar onverantwoord hebben gehandeld (producten verkochten die zij zelf niet snapten, uitdelen en ontvangen van torenhoge bonussen na notoir slecht presteren, onverantwoord bankbeleid) alsnog te berechten? Hoe deugdzaam is het discours ‘dat zij niet buiten de wet handelden?’. Stelde de vrije markteconomie bankiers echt vrij van het moeten nemen van hun maatschappelijke verantwoordelijkheid terwijl zij wel maatschappelijke diensten vertegenwoordigden? Gaan wij schouderophalend voorbij dat op deze wijze niet alleen een credietcrisis is ontketend maar ook een duurzaam gebrek aan vertrouwen in een sector die uitsluitend op vertrouwen gebaseerd kan zijn?

Noten:

[i] Nieuwe sociale bewegingen zijn vaak vooral op de verdediging van een identiteit (gays, vrouwen, blacks, groenen) gericht en op het handhaven van culturele en maatschappelijke waarden en verschillen daarin van traditionele sociale bewegingen die klasse-georienteerd waren (boeren, vakbonden) en gericht waren op het bevechten van materiële doelen.

[ii]Combinatie van sociale, ecologische en economische doelen, ook wel bekend als ‘people, planet, profit’.

[iii] Multi-disciplinair onderzoek combineert verschillende disciplines zoals bijv. economie, sociologie, politicologie om vanuit verschillende disciplines naar een zelfde maatschappelijk probleem te kunnen kijken en zo de complexiteit van de werkelijkheid beter te kunnen begrijpen. Transdisciplinair onderzoek gaat verder doordat categorieën vanuit de ene discipline worden geïntegreerd met categorieën uit een andere discipline. Zo heeft Fairclough (2003) taalkundige begrippen nauw verweven met sociologische concepten.

[iv] Deze ‘war of position’ stond tegenover de ‘war of manoevre’. De eerste gaat om de ideologische mobilisering van ‘civil society’; de tweede is een traditionele oorlog die te vuur en te wapen bevochten wordt (Gramsci 1971).

Literatuur:

Castells, M., (2000, 2nd ed)., The Rise of the Network Society, Oxford: Blackwell.
Chouliaraki, L. & Fairclough, N. (1999). Discourse in Late Modernity. Rethinking Critical Discourse Analysis. Edinburgh: University Press.
Fairclough, N. (2003). Analysing Discourse. Textual analysis for social research, London: Routledge. Gramsci, A. (1971). Selections from the Prison Notebooks, New York: International Publishers.
Habermas, J. (1984). The Theory of Communicative Action. Reason and the Rationalization of Society (vol.1), Boston: Beacon Press
Harvey, D. (1989). The Condition of Postmodernity: An Enquiry into the Origins of Cultural Change, Oxford: Blackwell. Innes, J. E., Booher, D. E. (2003). “Collaborative policymaking: governance through dialogue”, in: Hajer M.en Wagenaar H. (eds), pp. 33-59.
Hajer, M. en Wagenaar, H. (eds). (2003). Deliberative Policy Analysis. Understanding Governance in the Network Society, Cambridge: University Press.
Isaacs, W. (1999). Dialogue and the Art of Thinking Together. A Pioneering Approach to Communicating in Business and in Life, New York: Doubleday.
Montesano Montessori, N. (2009). A discursive analysis of a struggle for hegemony in Mexico. The Zapatista movement versus President Salinas de Gortari, Saarbrücken: VDM Verlag.

Reactie en bijdrage Hans Opschoor

JMdeJong — Tue, 15 Sep 2009 14:54:42 CDT

Onduurzaamheid als structureel intergenerationeel geweld
- een aanvulling op het stuk van Witte-Rang en Terhal
J.B. (Hans) Opschoor (Den Haag, september 2009)

De paper van Piet Terhal en Greetje Witte-Rang (hierna: de paper) beoogt bij te dragen tot een transitie naar een solidaire, duur- en vreedzame samenleving, door een reflectie op vragen als: (i) hoe hangen streven naar SDE en streven naar samen? En (ii) wat zijn de relaties tussen economie en vrede? Bij het aspect “vreedzaam” wordt gedacht aan: reductie van (potentieel) gewelddadige conflicten en bewapening. Betoogd wordt dat de toestand van een economie (gedoeld wordt vooral op de erin bestaande ongelijkheid) een rol kan spelen hij het ontstaan en de escalatie van conflicten. Die ongelijkheid is onder meer potentieel conflictueus als de bestaans(on)zekerheid van de armere, gemarginaliseerde groepen in het geding is. Verder bedreigen volgens de paper, oorlogen en conflicten economische verworvenheden waardoor bestaansbronnen (kunnen) worden aangetast, hetgeen vooral die armere, gemarginaliseerde groepen achteruitzet in termen van hun bestaanszekerheid. Vanzelfsprekend wordt hier ondermeer gedacht aan natuurlijke hulpbronnen en milieucondities. Een derde element uit de paper is, dat wordt geponeerd dat de economie ook kan bijdragen aan het geweldloos bijleggen van conflicten (en het overbruggen van belangentegenstellingen), en daarmee aan de realisatie van vrede, mits het dan gaat om economische ontwikkeling die niet weer (of: elders) tot uitsluiting of marginalisatie leidt. Tegen het eind van hun betoog constateren de auteurs dat op mondiale schaal (1) bevolkingsgroei en (ongestuurde en inadequaat verdeelde – JBO) economische groei de natuurlijke bestaansbasis van het (menselijk, maar ook van andere elementen van de biodiversiteit) leven op aarde bedreigen, (2) de (toegang tot) de mondiale milieugebruiksruimte moet worden (her)verdeeld, en (3) dat daarvoor een economische orde noodzakelijk is die een aantal zaken realiseert waar nu geen sprake van is (zoals : samenwerking, en de genoemde herverdeling), en die wordt aangestuurd vanuit een mondiaal beleid.

Ik deel de kern van die analyses (inclusief de andere, hier niet genoemde elementen) en wil hieronder op een paar punten aanvullend reageren. Het betreft ten eerste een element dat aan de analyse kan worden toegevoegd: de intertemporele kant aan de relatie duurzaamheid-conflict. En ten tweede wil ik, mede in het licht van dit eerste punt, iets zeggen over die aansturing vanuit een mondiaal beleid.

I Onduurzaamheid als structureel intergenerationeel geweld

Economische groei en – ontwikkeling kunnen de bestaansbasis aantasten van het leven op aarde; in die zin en als dat het geval is, is ontwikkeling te kwalificeren als “onduurzaam”. Het begrip “duurzame ontwikkeling” (DO) is door de World Commission on Sustainable Development voorgesteld in” Our Common Future” (WCED, 1987) en sindsdien internationaal overgenomen (UNCED 1992, WSSD 2002). De korte definitie van DO (voor communicatief gebruik) luidt: “development that meets the needs of the present without compromising the ability of future generations to meet their own needs”. De langere, meer inhoudelijke omschrijving uit dezelfde bron definieert DO als: een veranderingsproces waarin de exploitatie van natuurlijke hulpbronnen, de oriëntatie van investeringen en van technologische ontwikkeling, en institutionele verandering consistent zijn of worden gemaakt met bevrediging van toekomstige zowel als huidige behoeften en aspiraties (WCED 1987). Het is van groot belang dat hier expliciet gesproken wordt van veranderingen van investeringspatronen en van instituties (en niet slechts van beheerssystemen en technologie). Het Brundtland-rapport is maatschappijkritischer en maatschappelijk relevanter dan velen denken.

Kern van het begrip “duurzaam” in relatie tot ontwikkeling is, dat het gaat om een bepaalde kwaliteit van inter-generationele samenhangen: de gevolgen van huidige wijzen van gebruik van bestaansbronnen (waaronder natuurlijke hulpbronnen) voor de aanwezigheid van die bronnen in de toekomst. Duurzaamheid beteken dan, dat wat de huidige generatie doet, de mate waarin latere generaties welvaart kunnen genereren (hun behoeften kunnen bevredigen of hun aspiraties realiseren) niet aantast. Een ontwikkelingsproces dat het geheel van de welvaarts- of bestaansbronnen van toekomstige generaties aantast, is dus per definitie een vorm van “onduurzame ontwikkeling”.

Nu is er een onderscheid tussen (on)duurzame ontwikkeling en (on)duurzaam natuur- en milieugebruik. Het eerste heeft volgens de internationaal gangbare definities op het geheel van de bestaansbronnen, dus inclusief de natuurlijke hulpbronnen. Onduurzaam gebruik van natuurlijke hulpbronnen betekent minder ervan doorgeven aan toekomstige generaties dan de huidige ter beschikking had(1). Dat kan het totaal van de aan toekomstige generaties ter beschikking staande welvaartsbronnen doen dalen en dan tast het de bestaanscondities van die generaties aan, maar dat hoeft niet: als met die netto-aantasting bijvoorbeeld een minstens even productieve netto-uitbreiding van andere bestaansbronnen wordt gerealiseerd (aldus het DO-denken). Dit is een niet onterechte (maar wel erg riskante) redenering van ontwikkelingseconomen, de Wereldbank, etcetera op basis van substitutiemogelijkheden (die er inderdaad wel zijn) tussen verschillende categorieën van productiefactoren. Men spreekt dan wel over ‘zwakke duurzaamheid’ tegenover ‘sterke duurzaamheid’, waarbij onder dit laatste wordt verstaan: het intact houden van de voorraden natuurlijke bestaansbronnen (’natuurlijk kapitaal’). In dit verband is het begrip ‘milieugebruiksruimte’ aan de orde. De milieugebruiksruimte is gedefinieerd (ruwweg) als de ruimte die de biosfeer biedt voor duurzaam gebruik van natuurlijke hulpbronnen (Opschoor 1992). Puur conceptueel kan er dus sprake zijn van onduurzaam hulpbronnengebruik, terwijl er toch sprake is van duurzame ontwikkeling. Dat neemt niet weg, dat er een intergenerationele en een intragenerationele noodzaak is, de milieugebruiksruimte te (her-)verdelen (Weterings en Opschoor 1992, Friends of the Earth Europa 1995, South Centre 2007). Die noodzaak wordt overigens niet ten principale internationaal erkend (en trouwens al evenmin op nationaal niveau), al zijn er wel steeds meer aanzetten toe (Schrijver 2009). Er is overigens wel een operationaliseringsprobleem: het is nog steeds niet mogelijk om eenduidig aan te geven waar of wanneer gebruik van het totaal van de mondiale hulpbronnen en milieudiensten ophoudt duurzaam te zijn, en al helemaal niet (die de discussie over ‘sterke’ versus ‘zwakke’ duurzaamheid) wanneer ontwikkeling van onduurzaam duurzaam zou worden. We moeten werken met partiële benaderingen en met sets van indicatoren. Maar om de relevantie te adstrueren met een bepaalde (voor communicatieve doelenden geschikte) maat voor de over- dan wel onderschrijding van de milieugebruiksruimte: gemeten volgens de methodiek van de “ecologische voetafdruk” van mondiale economische ontwikkeling, wordt er momenteel mondiaal ca 30% meer gebruikt van natuurlijke hulpbronnen en milieudiensten, dan duurzaam is.

In het kader van een discussie over de relaties tussen economische ontwikkeling en vrede/geweld, zou ik willen voorstellen dat we overwegen conceptueel nog een stap verder te gaan. Je zou onduurzame ontwikkeling misschien beter scherper kunnen duiden: als intergenerationeel geweld; een toe-eigening zonder toestemming (roof, zo men wil) van bestaansbronnen waar andere generaties die daarop toch zo niet een recht dan toch tenminste een virtuele claim op hebben. Geweld is het met opzet schade toebrengen aan mensen; het kan bekrachtigd zijn met wapens, maar dat hoeft niet. Van “structureel geweld” is sprake bij in de structuren en wetten van een samenleving verankerd geweld. Hierbij wordt ook gedacht aan mishandeling/ongelijke behandeling en gevolgen daarvan zoals honger, armoede en uitsluiting bij een op zich voldoende grote aanwezige hoeveelheid voedsel, of bestaansmiddelen in het algemeen. Voor zover onduurzaamheid voortvloeit uit (of inherent is in) vigerende wetten en economisch structuren, is het te duiden als: structureel intergenerationeel geweld(2). Het is structureel als het voortvloeit uit wetten en of economische structuren.

Het bijzondere van dit intergenerationele (al dan niet structurele) geweld is, dat de slachtoffers ervan zich niet zelf kunnen beklagen erover of verweren ertegen. Toekomstige generaties hebben geen stem, geen koopkracht, geen eigendomsrechten en geen handen om wapens te hanteren tegen de agressor. Hooguit kan er sprake zijn van plaatsvervangend handelen namens toekomstige generaties door mensen of groeperingen binnen de huidige generatie. Die generatie zou haar eigen nazaten rechten toe kunnen kennen (moeten kennen, wat mij betreft), maar daar is (nog) geen (of zeer weinig) sprake van(3), en er zijn geen multilaterale structuren die hier op dit moment een taak hebben. In die zin zijn toekomstige generaties dus rechteloos. Wel is het begrip duurzame ontwikkeling (en tot op zeker hoogte de duurzaamheid van natuurlijk hulpbronnengebruik) is vrij stevig verankerd in de internationale retoriek en in de preambules van tal van internationale verdragen en zo meer, en zijn er zelfs min of meer aanvaarde “principes van duurzame ontwikkeling” (de zogenaamde Rio-Principles) maar dat zet niet echt zoden aan de dijken-van-morgen.

Tot zover het verband (on)duurzaamheid - bestaans(on)zekerheid - “conflict” in relatie tot elementen van de internationale rechtsorde. Er is natuurlijk ook een relatie te leggen tot de internationale economische orde (of: het economisch stelsel, of het – systeem).

Heel kort door de bocht gaand: in het door marktwerking gedomineerde internationale economische systeem spelen een aantal inherente krachten die tenslotte tot resultaat hebben dat er een structurele tendentie is naar toenemende onduurzaamheid(4). Ik noem er drie.

Ten eerste: de inherente overmacht van de huidige generatie. Economische processen worden op zijn best gericht op de realisatie van “needs and aspirations” van de huidige generatie (en dat moet ook al zwaar worden gekwalificeerd in verband met de ongelijkheden in inkomensverdeling en toegang tot welvaartsbronnen en hoe die doorwerken op productie- en consumptiepatronen, en in verband met verschillen in machtsverhoudingen tussen economische actoren op markten). De “needs and aspirations” van toekomstige generaties komen er slechts in voor indien en voor zover die een rol spelen in overwegingen van en binnen de huidige generatie en de representanten daarvan op institutioneel niveau. Bovendien, in de economische ‘rationaliteit’ zoals die als regel wordt onderkend (niet zonder reden, overigens) speelt het element van “tijdsvoorkeur” een dominante rol, waardoor toekomstige effecten naarmate ze verder weg liggen meer worden veronachtzaamd in besluitvorming en gedrag – ook wanneer ze wel worden erkend. Om een voorbeeld te geven: dit verklaart een deel van de impotentie om de klimaatproblematiek aan te pakken: een economische redenering waarbij deze merkwaardige bijziendheid wordt uitgeschakeld, levert op dat het op korte termijn beginnen met terugdringen van de emissies over een langere periode uitgerekend economische baten zou opleveren die de kosten met een factor 5-20 zouden overtreffen (Stern 2006, Opschoor 2009). Er zijn overigens gezaghebbende economen geweest die daar 100 jaar geleden al geen goed woorden voor over hadden.

Ten tweede: de intertemporele afwenteling. In een markteconomie hebben marktpartijen er een belang bij om effecten op anderen (elders, en in de toekomst) die ze kunnen afwentelen ook daadwerkelijk af te wentelen – dat is goed voor de concurrentiepositie. De retoriek van het Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen maakt wel duidelijk dat men in ondernemersland beseft dat dit niet zo netjes is, maar zolang dat verantwoord gedrag geen ondernemingsplicht is die maatschappelijk kan worden afgedwongen, blijft er een structurele, inherente tendentie tot “cost shifting” (zoals het afwentelen van maatschappelijke, externaliseerbare kosten ruim 50 jaar geleden al werd genoemd door Wilhem Kapp).

Ten derde: de inherente groeidrang en groeidwang. Een markteconomie is, naarmate zij meer aan zichzelf en de eigen dynamiek wordt overgelaten, ook meer geneigd tot economische groei. Dit fenomeen is bekend en ik hoef dat hier niet verder te adstrueren. Wel wijs ik op het resultaat ervan: een toenemende druk op de bestaansbronnen voor mensen (en ook andere soorten) op deze planeet: onduurzaamheid.

II Mondiale Inkadering en/of Aansturing van Ontwikkeling richting Duurzaamheid

Er is dus zoiets als met economische activiteiten samenhangend intergenerationeel geweld, en het kan worden beschouwd als structureel in de zin van: gekoppeld aan kenmerken van de economische orde en niet afdoende beschermd door de politieke (of rechts-) orde. “Om grootschalige conflicten te vermijden mag men de toegang tot de milieugebruiksruimte niet aan het mechanisme van vraag en aanbod en de daaruit resulterende inkomensverdeling overlaten” (paper, blz.9). Kunnen we over de aanpak cq het helpen mitigeren of voorkomen van conflict en geweld in relatie tot onduuzaam gebruik van hulpbronnen en milieudiensten iets concreters zeggen dan dat dat veranderingen van economische- en rechtsorde vergt?

Om te beginnen: de aanwezigheid van landen- en regionale grenzen overschrijdende “externe effecten” vergen in principe een mondiale beleidsinstantie om er adequaat op te reageren (een punt van o.a. Tinbergen in zijn theorie van het optimale economische regime). Naar analogie ervan en met nog meer kracht van zakelijke argumenten zou je dit kunnen zeggen in verband met tijdshorizonoverschrijdende, intergenerationele effecten (zoals de onduurzaamheid waarover het hier gaat). Die moeten die afwenteling van effecten/kosten tegengaan.

Nu kun je aan afwenteling iets doen op twee manieren:
- door de effecten ervan te compenseren (repareren, herverdelen), en/of
- door die afwenteling zelf te voorkomen (in het stelsel zelf veranderingen aan te brengen, door het vanuit zijn vernieuwde structuur economische activiteiten en processen te richten op collectieve waarden en goederen).
Zonder het tweede is het eerste dweilen met de kraan open. Zonder het eerste laat het tweede op korte termijn mensen in de kou (doordat het tijd vergt voordat structurele veranderingen zijn in- en doorgevoerd en hun effecten kunnen bereiken).

De paper bepleit (blz 9) en economische orde: die o.a. het volgende garandeert: (i) een mondiaal sociaal vangnet, (ii) een bovengrens aan personele inkomens, (iii) een publiek mondiaal beheer/verdelingssysteem ten aanzien van absoluut schaarse elementen van de milieugebruiksruimte. De eerste twee punten zijn belangrijke vernieuwingen, maar liggen ze vooral in de herverdelingssfeer. Het derde punt is meer structureel:
- Het derde punt gaat (of: zou moeten gaan) in de richting van een herdefiniering van gebruiksrechten en eigendomsverhoudingen, en dat zou inderdaad structurele stelselwijzigingen inhouden.
- Een variant op verandering van de structuur van rechten is: het stellen van normen en kaders aan activiteiten productie, consumptie, investeringen, transport, handel). Daarmee is wel enige ervaring in mondiaal verband, maar op tal van onderdelen van het geheel aan goederen en diensten die hier aan de orde zijn, is dat niet – of slechts onvolledig, of slechts op basis van vrijwilligheid – het geval.
- Verder zou er sprake moeten zijn van invloed vanuit een politieke structuur van de zogenaamde “incentives” (prijzen, belastingvoeten, etcetera) die richtinggevend zijn in het economische verkeer, en die moeten worden geheroriënteerd op de belangrijkste (mondiale) publieke goederen en diensten(5).

De paper bepleit daarnaast ook een door de VN aangestuurd, vernieuwd Bretton Woods. “Bretton Woods” is een aanduiding voor internationale organisaties in de financieel-monetaire sfeer: Wereldbank en IMF. Tijdens de Bretton Woods bijeenkomsten in 1944 was het de bedoelingen van sommigen (waaronder Keynes) dat ook een organisatie en een stelsel voor de wereldhandel zou worden ontworpen,. Maar daarvan is het niet gekomen. Inmiddels hebben we ook de WTO (een sterk op vrijhandel en marktliberalisatie gerichte organisatie, zoals bekend).
De twee financiële instellingen zijn sterk in beeld gekomen vanwege hun bedenkelijke interventies in de jaren ’80 (en ’90, zij het toen al iets gemodificeerd) gericht pp structurele aanpassingen in ontwikkelingslanden, conform de zogenaamde Washington Consensus. Meer recentelijk zijn ze nogal in de kijker gekomen (vooral het IMF) in de setting van de financiële crisis en de recessie van dit moment. Het is buiten kijf dat die instellingen dienen te worden onderworpen aan hervorming van interne structuren, revisie van mandaat en van participatie in de aan- of besturing. De huidige concrete stappen in die richting – meestal ingegeven door juist de schrik rond de financiële crisis en de daaruit voortvloeiende recessie, gaan wat mij betreft lang niet ver genoeg; hetzelfde geldt voor de voorstellen terzake van de G8 en G20. Maar afgezien daarvan dient er ook vanuit een breder perspectief dan alleen de recessieproblematiek naar die instellingen te worden gekeken. En, minstens zo belangrijk: dient er ook te worden gekeken naar elementen van het economische stelsel “voorbij” de financiële/monetaire componenten. Wereldhandelsregimes horen daarbij, evenals marktwerking inkaderende (opties voor) wereldgrondstoffen-regimes (zoals de wereld ooit had, maar helaas weer is kwijtgeraakt). Dit zijn zaken die ook in het DSE-platform zijn aangekaart, en wellicht in dat verband verdere uitwerking verdienen(6). Daarbij zouden minimaal aan de orde moeten komen:
- duurzame welvaart en ecologisch inpasbare economische groei;
- rechtvaardiger internationale verhoudingen;
- duurzaamheids-’governance’.
Voor het eerste zou een kaderstellend beleid zowel als een proces-sturend beleid nodig zijn, en voor de rechtvaardigheid en de duurzaamheid een reeks institutionele veranderingen in rechts- en economische orde.

In het kader van de onderhavige paper zou misschien het veiligheidsbegrip en de daarbij behorende structuren (en opvattingen over wijziging/amendering daarvan, tot en met “comprehensive security”, “environmental security” etcetera) zoals de Veiligheidsraad een rol moeten spelen. Evenals een uitwerking van de Responsibility to Protect (inclusief wellicht de verantwoordelijkheid te beschermen tegen intergenerationeel geweld? Zie de vorige paragraaf).

Het lijkt erop, dat voor de hier besproken vormen van bedreiging van (toekomstige) bestaanszekerheid via het met milieu en hulpbronnen samenhangende structurele intergenerationele geweld een aparte mondiale organisatie nodig is. Of dit kan opgaan in een milieuorganisatie (een versterkt UNEP, een nieuwe World Environmental Organisation of iets in die geest) is een punt van discussie (zie ook Schrijver 2009). Eer is welk geopperd om een nieuw orgaan te belasten met de zorg voor toekomstige generaties: een soort Trusteeship/Custodianship for the Future (en er is wel gesuggereerd dat een re-animatie van de – voor heel andere doelen opgezette, maar nu slapende – Trusteeship Council daarvoor een mogelijkheid zou zijn). Maar misschien, als we opnieuw gaan denken over ‘security’ en conflict, in een rechten-benadering, dat de Veiligheidsraad ook een optie zou zijn – daar wordt zeer verschillend over gedacht.

Tot slot (en vermoedelijk ten overvloede): de paper ziet de internationale organisaties als onderworpen aan een vorm van aansturing door/controle vanuit de Verenigde Naties. Daarover valt veel te zeggen, gezien de niet ongerechtvaardige kritieken op het functioneren van de VN gegeven de huidige structuur, de huidige mandaten (maar ook: capaciteiten!), de huidige financiering, de huidige wijze van besluitvorming (als daar al sprake van is) etcetera. Het zal dus gaan om aansturing vanuit een nogal ingrijpend hervormde VN. Ook dat aspect biedt een goed thema voor verdere discussie in het Platform.

Noten:

1.) Voor een goed begrip is het relevant om hier een onderscheid te maken tussen milieukwaliteiten (concentraties van stoffen etc.) en voorraden van natuurlijke hulpbronnen. Natuurlijke hulpbronnen kunnen uitputbaar en vernieuwbaar zijn; in het laatste geval wordt de aanwezigheid van functionerende regeneratieprocessen verondersteld; voor de aanwezigheid van stoffen in het milieu is het functioneren van absorptieprocessen van belang. Milieudruk (verontreiniging, grondstoffengebruik, beslag op ruimte) kan de effectiviteit van die regeneratie- en absorptieprocessen genereren waardoor de milieugebruiksruimte wordt verkleind. Dit is ‘repareerbaar’ in het geval van reversibele processen, maar niet bij irreversibele. Concrete eisenpakketten met betrekking tot de duurzaamheid van ontwikkelingen dienen voor al de genoemde categorieën en processen apart te worden gespecificeerd.
2.) Ik ben die term nog niet eerder tegengekomen en ook Google kent hem niet. Wel bestaat het begrip “Intergenerational (transmission of) violence”: het doorgeven van gewelddadigheid van generatie tot generatie. Maar dat gaat dus over een overdrachtsmechanisme van gewelddadigheid zelf, en speelt op microniveau (gezinnen, ouders/kinderen) – het is dus wat anders.
3.) Nico Schrijver (Schrijver 2009) analyseert de feitelijke en de wenselijke positie van toekomstige generaties in termen van internationaal recht. Hij ziet die eventuele rechten van toekomstige generaties zich idealiter vertalen in plichten van de overheden van staten, die lange termijn effecten van hun beleid dienen te overwegen, de belangen van inheemse bevolkingen zouden tot in de toekomst dienen te worden beschermd, en de bescherming van natuurlijke hupbronnen zou dienen te worden vastgelegd. Maar ik zie nog niet dat dit alles al het geval is.
4.) Benadrukt moet worden (en passant) dat diezelfde economische orde nog een ander dynamisch kenmerk heeft: zijn tendentie tot vergroting van de intragenerationele ongelijkheid. Het liefst zou ik aan beide aspecten even veel recht doen (ongelijkheid en onduurzaamheid) maar ik beperk me hier kortheidshalve tot het laatste aspect.
5.) Bij wijze van actueel voorbeeld zou inderdaad goed gekeken moeten worden naar de uitkomsten van de pogingen om het Kyoto-protocol te vervangen door een nieuw klimaatverdrag (in december 2009, te Kopenhagen). Het ziet er op dit moment niet naar uit dat we op dit gebied de grote structurele stap voorwaarts zullen zien die eigenlijk nodig is. En het is zeer de vraag of men verder komt dan lippendienst aan het wat softere herverdelen van de lasten ter leniging van de nood in de komende decennia door de nu al onvermijdelijke klimaatverandering.
6.) Een aantal suggesties in die richting zijn neergelegd in een paper in het kader van de Verklaring van Tilburg: Internationale aspecten in de nieuwe new deal (Versie 1.0) (Opschoor 2008).

Literatuur:

Friends of the Earth Europe (1995). Towards Sustainable Europe: the study. Friends of the Earth Europe, Brussels.

Hadj Sadok, T. (1992). “Making Space for the South”. In: In: Opschoor J.B. ed. (1992). Environment, Economy and Sustainable Development. Wolters-Noordhoff Publ. Amsterdam:143-149.

Op¬schoor, Hans (1992):"Sustainable Develop¬ment, the Econo¬mic Process and Economic Analysis", in J.B. Opschoor (ed.): Envi¬ronment, Economy and Sustainable Develop¬ment, Wol¬ters-Noord¬hoff, Gro¬ningen 1992.
Opschoor, Hans 2008. Internationale aspecten in de nieuwe new deal
- een inbreng voor de expert meeting inzake de Verklaring van Tilburg (Versie 1.0). Website Platform DSE

Opschoor J.B. 2009. Sustainable Development and a Dwindling Carbon Space. The Hague, Institute of Social Studies, June 2009.
Schrijver N.J. (2009). “After us the deluge? Theposition of future generations of humankind in international environmental law”. In: Salih, M.A.M.: Climate Change and Sustainable Development. Edward Elgar, Cheltenham UK, 2009.

South Centre (2007) Integrating Development in Climate Change: a framework policy discussion paper on key elements for the development of the post-2012 global climate policy regime. South Centre Special Policy Discussion Papers, Geneva, November 2007.

Stern, N. et al. (2006) The Economics of Climate Change. http://www.hm-treasury.gov.uk

UNCED 1992. Declaration of Rio. www.un.org/esa/dsd/agenda21

WCED (World Commission on Environment and Development) (1987) Our Common Future. Oxford University Press, Oxford/New York.

Weterings R.A.P.M. en J.B. Opschoor 1992. De Milieuge¬bruiks¬ruimte als Uitdaging voor Technologie-ontwikkeling. Raad voor het Milieu- en Natuur¬onderzoek, no 74, Rijswijk.

WSSD (World Summit on Sustainable Development) 2002. Johannesburg Declaration odn Sustainable Development www.un.org.esan.org/esa/sustdev/documents/WSSD_POI_PD/English/POI_PD.htm

Discussie en de 3 vragen

JMdeJong — Mon, 24 Aug 2009 15:45:36 CDT

Op deze pagina, maar ook op alle andere pagina's, is het mogelijk te discussieren over de tekst, of een willekeurig onderwerp. Een overzicht van alle discussies is te zien via de knop "Discussions " op de blauwe menubalk bovenaan. Voor het gemak staan op deze pagina ook nog de vragen herhaald, bereikbaar via de navigatiebalk links.

Hoe een discussie te starten:
Een thread is een discussielijn. Iedereen kan een discussie (thread) starten, door onderaan deze pagina een bericht (thread) te typen, of door op bestaande berichten (threads) te klikken.

Geef een duidelijk subject in, zodat iedereen weet waar de discussie over gaat. Keyword tags invullen hoeft niet.

Threads kunnen helaas maximaal maar 2000 tekens bevatten. Voor grotere stukken is het mogelijk een nieuwe pagina aan te maken in de bijdragen. Dit staat in de Handleiding en Help. Mocht dat niet lukken mail het stuk naar jong@epseu.org, dan wordt het voor u erop gezet.

reactie en aanvulling Edy Korthals Altes

JMdeJong — Mon, 24 Aug 2009 15:37:00 CDT

Commentaar op discussie stuk voor Expert meeting
Economie en Vrede - 30 September 2009
Edy korthals Altes

Er bestaat inderdaad een veelzijdige en onverbrekelijke relatie tussen een duurzame en solidaire economie en vrede. Het discussiestuk geeft dat goed weer. In grote lijnen deel ik de zo inzichtelijke analyse van Piet Terhal en Greetje Witte- Rang. Er is echter een vitaal element dat te weinig aandacht krijgt en n.m.m een wezenlijke voorwaarde is voor een duurzame/solidaire en vreedzame wereldsamenleving. Het gaat hier om:

De noodzaak van een fundamentele verandering in grondhouding t.a.v. mens/ materie en natuur.

Wanneer we de crisis situatie op velerlei terreinen overzien – met name t.a.v. milieu / economie/ vrede en veiligheid - ontkomen we niet aan de vraag of er misschien iets radicaal mis is met deze grondhouding. Daar deze in essentie bepaald wordt door datgene wat ons ten diepste beweegt - geloof, levensopvatting – rijst de vraag of we niet toe zijn aan een fundamentele herbezinning op ons menszijn, onze plaats in ‘Ultimate Reality’. Zou het kunnen dat er een nauwe samenhang bestaat tussen het verloren raken van het zicht daarop en het verstikkende moeras waarin we zijn terechtgekomen?

Voor de bekende cultuurfilosoof Hans Jonas ligt hier inderdaad de kern. Zo noemde hij in “ Das Prinzip Verantwortung “, de ontkenning van het transcendente; “wellicht de grootste vergissing van de mensheid “ (1) Ook anderen zoals Vaclav Havel en Romano Guardini hebben er op gewezen dat door deze ontkenning de basis voor de wijsheid weggevallen. Het kompas is zoekgeraakt. Het evenwicht tussen materie en geest verstoord. In: “Europa Ontwaak – over de noodzaak van spirituele vernieuwing” evenals in “Spiritual Awakening” ben ik dieper op deze materie ingegaan.(2)

De notitie stelt terecht dat er onvoldoende bereidheid is wegen te vinden om de transitie naar een meer duurzame en solidaire economie mogelijk te maken. Mede daarom lijkt het mij van wezenlijk belang dat tijdens de expert meeting, ruimte wordt gemaakt voor bovengenoemde problematiek. Zeker, met volle inzet zal gezocht moeten worden naar een effectieve pragmatische benadering van ons onderwerp maar het is m.i. een illusie om te denken dat we voorbij kunnen gaan aan de zo noodzakelijke verandering van blikrichting.

Zonder verandering van instelling – dus van de diepste motivatie - bij een aanzienlijk deel van de burgers, komt er geen voldoende draagvlak voor de zo noodzakelijke beleidswijzigingen. Deze zouden immers -bij de nu heersende mentaliteit - als ‘te pijnlijk’ worden ervaren. Het Appel van Antwerpen schiet op dit punt tekort. In het eerste appel tot een breed samenlevingsberaad ontbreken religies en andere levens-beschouwingen, terwijl juist die een waardevolle bijdrage zouden kunnen leveren.

In onze Westerse samenleving is de visie op ons menszijn (de zinvraag) niet alleen vervaagd maar ook sterk versmald(materialisme, reductionisme). We zijn daardoor terecht gekomen in een soort “platland” waarin iedere notie van ‘datgene wat ons overstijgt’ naar de marge is verbannen. Een coherente visie op de samenhang der dingen ontbreekt. In plaats daarvan zijn er deelterreinen waarin ‘ijzeren wetten’ gelden waaraan het Humanum ondergeschikt wordt genaakt.

Economie
In de economie is dat goed zichtbaar. Zij wordt immers beheerst door een drietal diep gewortelde opvattingen:

- de mens heeft onbeperkte materiele behoeftes en die moeten worden bevredigd
- de noodzaak van permanente groei
- een volledig vrije, dus niet gereguleerde markt

Het hierop gebaseerde economisch model heeft geleid tot een productie- en consumptie patroon dat onvermijdelijk moest voeren tot een ramkoers met het milieu en mensonwaardige sociale tegenstellingen die tot grote spanningen voeren.(3)

Voor de herbezinning op onze grondhouding kunnen we putten uit rijke bronnen die we niet alleen vinden in Religies maar ook in andere levensovertuigingen. Daarin vinden we - om een enkel voorbeeld te noemen – gematigdheid en zelfbeperking. Twee kardinale deugden die haaks staan op het opjagen van onze materiele behoeftes door continue, agressieve reclamecampagnes. Ook van de basiswaarheid: dat ‘een mens niet leeft bij brood alleen’ gaat een sterk transformerende werking uit!
-
Vrede en veiligheid
De hierboven bepleitte omslag in ons denken is eveneens van groot belang op het terrein van vrede en veiligheid. Immers nog steeds wordt door regeringen ervan uitgegaan dat: “wanneer je de vrede wil, bereid je dan voor op oorlog.” Op basis hiervan werd in 2008 ruim $ 1.5 triljoen besteed aan militaire uitgaven(wereldwijd), terwijl slechts een fractie daarvan, ongeveer 7 % , ter beschikking staat voor de leniging van de meest elementaire noden van honderden miljoenen mensen. Op grond van dit verouderde veiligheidsconcept worden zelfs voorbereidingen getroffen worden voor grootschalige conflicten. Vandaar de urgentie dat het inzicht doorbreekt dat dit concept niet alleen in strijd is met de meest elementaire opvattingen van het menszijn maar ook volstrekt achterhaald is door een drietal factoren:

* het beschikbare apocalyptisch vernietigingspotentieel, mogelijk gemaakt door de spectaculaire wetenschappelijke/technologische ontwikkeling
* de extreme kwetsbaarheid van de moderne samenleving
* de zo sterk toegenomen onderlinge afhankelijkheid in onze wereld.

Wanneer het Humanum weer gezien wordt als onverbrekelijk verbonden met natuur en medemens, komt er ruimte voor een nieuw denken over vrede en veiligheid. Dit plaatsen van de mens in een ruimer kader dan dat van het eigen ‘ik’ - zoals dat in het huidige ‘platland’ gebruikelijk is - voert tot het aanvaarden van verantwoordelijkheid voor de aan ons toevertrouwde aarde en een inzet gericht op het afwenden van de hoogst ernstige bedreigingen waaraan nu alle vormen van leven zijn blootgesteld.
Dit nieuwe vredes- en veiligheidsconcept, dat in een actief handelen moet worden omgezet, is precies het tegendeel van het nu geldende concept namelijk: “Wanneer je vrede wilt, bereid je dan daadwerkelijk voor op vrede “ .
Dit klinkt wellicht simplistisch doch het is dit allerminst. Het vraagt immers om een actieve inzet voor gerechtigheid en het respecteren van elkanders ‘legitieme belangen’. In de steeds heviger wordende ‘scramble for resources’ houdt dat o.m. in: de actieve inzet voor een rechtvaardige mondiale verdeling(VN) en een afzien van het gebruik van militaire macht voor het veiligstellen van de eigen nationale belangen. Dit vraagt dus om ‘offers’. Doch ook op dit terrein, evenals bij dat van de economie, zal de bereidheid daartoe niet groot zijn zonder een ingrijpende mentaliteits-verandering in brede lagen van de bevolking.

Veiligheid, in onze moderne wereld, vereist een sterk ontwikkeld bewustzijn van fundamentele menselijke verbondenheid over de grenzen heen. Eerst dan komt er een solide basis voor de ‘gedeelde veiligheid’ waaraan de wereld zo dringend behoefte heeft. Hier ligt ook een krachtige drijfveer voor een veel grotere bereidheid tot preventie van militaire conflicten evenals voor het drastisch terugdringen van de excessieve militaire uitgaven. Te weinig wordt nog beseft dat hierdoor onvoldoende middelen beschikbaar zijn voor een effectieve aanpak van de acute wereldproblemen zoals honger, armoede, onderontwikkeling en ziektes. Hetzelfde geldt voor de uiterst kostbare voorbereidingen op grootschalige militaire conflicten die een dodelijke bedreiging vormen voor de continuïteit van het menselijk leven. Denk hier alleen al aan de combinatie van wapensystemen in de ruimte en inzet van nucleaire wapens!

Specifieke punten voor aandacht
1 ) Het bevorderen van een verandering in de grondhouding t.a.v. mens/materie en natuur. En dus: een kritische herbezinning op het nu dominerende mensbeeld.
2) Herbezinning op doelstelling economie(inclusief: invloed op werkgelegenheid van een krimp in de consumptieve bestedingen/ geringer beslag op milieugebruiksruimte)
3) Nieuw veiligheidsconcept ( inclusief: conversie wapenindustrie’ werkgelegenheid)
4) Herziening prioriteiten(Militaire uitgaven versus armoede/ honger/ onderontwikkeling)
5)Contouren van een mondiaal beleid; niet alleen t.a.v. beperkte milieu gebruiksruimte maar ook voor een rechtvaardige verdeling van grondstoffen en energie.

Noodzaak voor een gezamenlijke aanpak

Contact en samenwerking van belang met o.a.
• SPES in Leuven (Spiritualiteit in Economie en Samenleving). Belangrijk initiatief vanuit universiteit Leuven . Wij zouden juist meer aandacht voor vrede/veiligheid problematiek kunnen inbrengen. Prof. Bouckaert is hier de sleutel figuur(mij goed bekend) www.spes-forum.be
• Earth Charter
• Uiteraard: Oikos/ Raad van Kerken/ PKN/ RKK/ COMECE en CEC.

Rand opmerkingen - discussie stuk
1) Pag.2, citaat Welzer; ‘herstructurering cultuur’, dit is te vaag, het gaat in wezen om herbezinning op onze grondinstelling. Waar zijn bronnen van wijsheid te vinden? Geef richting aan voor verandering cultuurmodel.
2) Terecht wordt aan slot pag. 2 opmerking gemaakt over onvoldoende bereidheid tot internationale samenwerking. Dit is een kernpunt. Wellicht zou hier essentie van mijn eerste punt( zie boven pag.1) kunnen worden vermeld.
3) Pag.3, onder Economie en ontstaan conflicten. Is het niet beter te spreken van economische factoren i.p.v. ‘de toestand van de economie’?
Moet hier niet met meer nadruk gewezen worden op de vastbeslotenheid van de rijke landen om met militaire macht hun belangen veilig te stellen? (zie ook pag. 4 slot 2e alinea) Wijs ook op noodzaak globale regeling.
4) pag. 5, onderaan; zie 6e regel boven 3. Economie, bewapening ... Zou ‘jongeren’ niet beter zijn dan ‘jongens’?
5) Pag. 5 en 6, zie mijn opmerkingen.
6) Pag. 6, Military Keynesianism. Tinbergen heeft er op gewezen dat reductie militaire uitgaven meer werkgelegenheid kan opleveren.(Onderwijs, Zorgsector etc.)
*Wapenindustrie. Deze positie is in afgelopen decennia aanzienlijk versterkt door vervlechting met civiele industrie - fusies / overnames etc. (Mercedes/ Daimler). In VS bovendien door spreiding over de States. Het militair/industrieel complex is intussen uitgebreid met het zo invloedrijke wetenschappelijke complex en de bureaucratie(military establishment).
7) Pag. 7, slot eerste alinea. De militarisering(dwz gebruik voor militaire doeleinden) is al lang gaande; de grote dreiging ligt echter in de installering wapensystemen in de ruimte. De VS is hier buitengewoon actief. Een nieuwe, uiterst kostbare, wapenwedloop in de ruimte is gaande , ook China doet mee!) De kwetsbaarheid van satellieten - vitaal voor moderne samenleving - neemt sterk toe.
8) Pag. 8, iets onder het midden staat storende fout. De EGKS kwam er
niet ter wille van de economische samenwerking. De causaliteit ligt omgekeerd. het was de wens om een militaire confrontatie in de toekomst onmogelijk te maken die leidde tot de EGKS. Overigens is het Schuman(met een n).

Noten
1) Hans Jonas, Das Prinzip Verantwortung, Frankfurt, Suhrkamp 1984.
2) Europa Ontwaak- over de noodzaak van spirituele vernieuwing
Budel , Damon, 2e herziene druk 2002.
Spiritual Awakening – The hidden key to Peace and Security, Just and Sustainable Economics and a responsible European Union . Peeters 2008, Leuven.
3) Europa Ontwaak en Spiritual Awakening.
In beide boeken ben ik dieper ingegaan op deze problematiek ook op de toepassing van deze vernieuwde bewustwording op de sleutelterreinen van Economie evenals dat van vrede en veiligheid. Zie met name in laatste boek Chapter 6, The present economic order en Chapter 7, Towards a just and sustainable economic development. Chapter 8, Peace and Security in the 21stCentury. gaat eveneens in op kern van onze meeting.
21-08-2009

Bijdragen en Reacties (groter dan 2000 tekens)

JMdeJong — Mon, 24 Aug 2009 15:35:30 CDT

There is no abstract available for this page revision.

Help

JMdeJong — Wed, 29 Jul 2009 16:38:24 CDT

Onderaan ziet u een plaatje van de site. Voor de duidelijkheid noemen we het witte venster links de navigatiebalk en de blauwe balk bovenaan de menu balk.

In de navigatie balk vindt u de uitleg omtrent 30 september, de volledige tekst van het discussiestuk. Tevens vindt u daar de pagina’s om op te discussieren over het stuk. Ten slotte kunt u bij downloads het stuk zelf downloaden. Bij algemene discussie vindt u eveneens een korte uitleg over het starten van discussies.

Een andere mogelijkheid om bij de discussies te komen is via de knop "Discussions" op de menubalk . Op de pagina die dan verschijnt zijn alle discussies te zien. U kunt daar zelf discussies starten of reageren op bestaande discussies. Dit gaat als volgt:

Op het forum heet een discussie een thread. U kunt een disucssie (thread) starten door onderaan de pagina’s een bericht te typen. Geef een duidelijk subject in. Een keyword tag is niet nodig. Een keyword tag is een referentie, of kenmerk, waarmee onderwerpen bij elkaars kunnen worden gebracht, zoals u in een bibliotheek middels een trefwoord zou zoeken.

Het plaatje hieronder laat zien waar u een bericht kan typen. Druk om het bericht op de site te zetten op post

Het is eveneens mogelijk om een bestaande discussie te lezen en daarop te reageren. klik daarvoor op het subject waar u over wilt lezen en stuur op bovenstaande manier uw bijdrage aan deze discussie.

Pagina’s aanmaken

U kunt ook pagina’s aanmaken. Klik in de navigatiebalk op “add a new page”

− Een nieuw venster verschijnt
− Vul bij “page name” de naam van de pagina in. Deze naam wordt weergegeven in de navigatiebalk.”use template” laat u gewoon blank page staan.
− Klik in de rechterbovenhoek op “move page”
− Een nieuw venster verschijnt
− Klik op de naam van de pagina waar uw pagina onder wilt plaatsen. Kies home als u een nieuwe hoofdpagina wilt maken. Kies een van de andere pagina’s als uw pagina daaronder moet vallen.

Een voorbeeld: De drie vragen vallen onder de hoofdpagina algemene discussie. Deze pagina valt weer onder home

− Klik op “set page location”.
− Het venster vraag u de de volgorde van de pagina’s te bepalen.
− Druk op de pijl naar boven of beneden om uw pagina op de gewenste plaats te krijgen.
− Klik op “set page order”
− Het venster verdwijnt.
− Ga terug naar het eerste venster en druk op “add page”

Dit ziet er als volgt uit:

Om uw pagina te bewerken druk u op de “easy edit” knop. U krijgt nu het volgende scherm te zien.

− Typ in het tekstvlak. U kunt ook vanuit de ander programma teksten kopiëren en plakken.
− Druk daarna op “save” in het venster waar u de tekstopmaak kunt regelen.
− Er verschijnt een nieuw venster
− Druk daarin weer op “save”: u hoeft niets in te vullen.

Om de pagina te verwijderen klikt u op more tools bovenin uw nieuwe pagina. Dat wijst zich vanzelf of mail de beheerder (mail adres onderaan)

Wij wensen u veel plezier en danken u alvast voor de inzet. Deze handleiding is ook te vinden op de site. Voor verdere vragen mail naar jong@epseu.org

Wij wensen u veel plezier en danken u alvast voor de inzet. Voor verdere vragen mail naar jong@epseu.org

expertmeeting economie en vrede Home

JMdeJong — Mon, 27 Jul 2009 18:17:25 CDT

Welkom op deze website.

Als experts willen we u graag vragen te reageren op de notitie aan de hand van de volgende drie vragen:

Hoe kijkt u aan tegen de relatie tussen een duurzame en solidaire economie en vrede? Deelt u de analyse van Piet Terhal en Greetje Witte-Rang?
Aan welke van de specifieke punten uit de notitie (of anderszins) zou u prioriteit willen geven met het oog op verder onderzoek, gesprek, bezinning en actie? Doel daarbij zou kunnen zijn de versterking van maatschappelijk draagvlak voor een beleid, dat gericht is op een positieve synergie tussen vrede, duurzaamheid en solidariteit.
Vraagt de huidige economische crisis niet om een gezamenlijke aanpak? Op welke punten kunnen we overeenstemming bereiken, coalities vormen en gezamenlijke beleidsvoorstellen lanceren? Zou de vredesbeweging willen deelnemen aan een brede coalitie voor een duurzame en solidaire economie?

De Discussie kunt u volgen of beginnen door aan de linkerzijde op algemene discussie te drukken, of door op de blauwe balk op "Discussions" te klikken.

De reacties worden samengevat en ingebracht in de discussie van 30 september.

vraag 3

JMdeJong — Mon, 27 Jul 2009 18:07:39 CDT

Vraagt de huidige economische crisis niet om een gezamenlijke aanpak? Op welke punten kunnen we overeenstemming bereiken, coalities vormen en gezamenlijke beleidsvoorstellen lanceren? Zou de vredesbeweging willen deelnemen aan een brede coalitie voor een duurzame en solidaire economie?

Start een discussie door onderaan deze pagina een bericht (Thread) te typen, of klik op bestaande berichten

vraag 2

JMdeJong — Mon, 27 Jul 2009 18:05:18 CDT

Aan welke van de specifieke punten uit de notitie (of anderszins) zou u prioriteit willen geven met het oog op verder onderzoek, gesprek, bezinning en actie? Doel daarbij zou kunnen zijn de versterking van maatschappelijk draagvlak voor een beleid, dat gericht is op een positieve synergie tussen vrede, duurzaamheid en solidariteit.

Start een discussie door onderaan deze pagina een bericht (Thread) te typen, of klik op bestaande berichten

vraag 1

JMdeJong — Mon, 27 Jul 2009 18:04:22 CDT

Hoe kijkt u aan tegen de relatie tussen een duurzame en solidaire economie en vrede? Deelt u de analyse van Piet Terhal en Greetje Witte-Rang?

Start een discussie door onderaan deze pagina een bericht (Thread) te typen, of klik op bestaande berichten

De volledige tekst

JMdeJong — Mon, 27 Jul 2009 17:53:14 CDT

Zonder vrede geen duurzame en solidaire economie
Zonder duurzame en solidaire economie geen vrede

discussiestuk ten bate van de expertmeeting Economie en Vrede
van het Platform Duurzame en Solidaire Economie
d.d. 30 september 2009

Inleiding

De transitie naar een solidaire en duurzame economie en het streven naar het terugdringen van gewelddadige conflicten en bewapening hangen op vele manieren samen. Deze notitie wil meer inzicht geven in die samenhangen en beoogt daarmee de basis te leggen voor een politiek en economisch beleid waarin vrede, duurzaamheid en solidariteit tegelijk gediend worden.
Als startpunt voor de notitie kiezen we de wereldwijde economische crisis van dit moment. Voor het onderwerp is dat niet strikt noodzakelijk, want de samenhang tussen economie en gewelddadige conflicten is ook los daarvan goed te beschrijven. In de crisis wordt echter ook zichtbaar hoe fundamenteel de relatie tussen deze onderwerpen is, en hoe slecht de samenlevingen van de rijke landen zijn toegerust om met een crisis om te gaan die fundamentele vragen stelt bij de manier waarop die samenlevingen zijn ingericht. Als startpunt hadden we ook kunnen kiezen voor de milieucrisis, omdat ook bij deze crisis duidelijk is geworden dat de westerse samenlevingen bij de aanpak hiervan eveneens wachten tot de wal het schip keert (en het dus te laat is).
Het blijkt verregaand te ontbreken aan de bereidheid en de creativiteit om wegen te zoeken om actief zelf vorm te geven aan de transitie naar een meer duurzame, solidaire en vreedzame manier van samenleven. De workshop in het kader waarvan deze notitie geschreven is, wil het Platform voor een Solidaire en Duurzame Economie ondersteunen met bruikbare ideeën op het terrein van de relatie tussen economie en vrede.

Een historische omslag?

De wereldwijde economische crisis lijkt diep en langdurig te gaan worden. Een ongekend grote toename van werkeloosheid en armoede is in gang gezet en niemand weet hoe ernstig die nog zal worden. De kans is groot dat er, net als tijdens de Grote Depressie van de jaren dertig van de vorige eeuw, grote sociale en politieke onrust ontstaat in vele landen. Extreme politieke krachten krijgen in die situatie de wind in de zeilen. Van de politieke keuzen, die dan gemaakt (gaan) worden, hangt veel af.
In de NRC van 10 januari j.l. stonden twee artikelen die te denken geven. In het eerste artikel wordt de verontrustende gelijkenis van de huidige economische crisis met de Grote Depressie geschetst aan de hand van een studie van de Amerikaanse historicus Robert S.McElvaine. McElvaine zegt: ‘De New Deal heeft geen einde gemaakt aan de Depressie. Dat deed de oorlog pas met al zijn extra werkgelegenheid en oorlogsuitgaven...Tot dan toe maakte de New Deal het makkelijker om met de Depressie te leven. Het was meer een pijnstiller dan een antibioticum…..’ Tijdens de Grote Depressie waren er wel economen, die de hypothetische vraag stelden wat een oorlog tot gevolg zou hebben. McElvaine zegt dat hun antwoord was: ‘Dan zouden we als gekken gaan uitgeven zonder ons zorgen te maken waar het geld vandaan komt, iedereen zou werk hebben en de Depressie is dan snel voorbij.’ McElvaine vervolgt: ‘Als dat zo is, waarom doen we dan niet alsof het oorlog is?’
Om de crisis te overwinnen is er economisch gezien een collectieve inspanning nodig die qua omvang, diepgang en duur lijkt op een oorlogsinspanning. Overheden, en dus de politiek, spelen daarbij een cruciale rol. Daar precies ligt ook de kans op een vreedzame omslag in de richting van een duurzame en solidaire economie. Maar dan moet er wel aan een aantal voorwaarden voldaan zijn, met name op het terrein van de binnenlandse verdeling van de pijn, de internationale samenwerking en de behoefte aan een collectief onderschreven ideaal.

Het tweede artikel is van de hand van sociaal-psycholoog Harald Welzer. Hij laat zien dat het juist als het gaat om dat gemeenschappelijke ideaal, somber gesteld is:

‘Juist in een crisis blijkt hoe fataal het uitpakt wanneer een politiek gemeenschap niet voor ogen staat wat zij eigenlijk zijn wil. Samenlevingen die hun zingevingsbehoeften uitsluitend via consumptie bevredigen, hebben wanneer de economie niet goed meer functioneert en daarmee de mogelijkheid vervalt om identiteit, zin en geluksgevoelens te kopen, geen vangnet meer. Precies daar ligt het culturele “omslagpunt” en juist daarom is er geen oplossing mogelijk zolang wij ons niet afvragen hoe we eigenlijk over tien, vijftien of twintig jaar zouden willen leven en wat wij daarvoor over hebben. De herstructurering van een cultuur die ten onrechte aanneemt dat we gewoon zo door kunnen gaan als altijd, is een opgave, die alleen kan worden opgelost door een politieke gemeenschap die zich als zodanig benoemt ……’

In een interview in De Groene Amsterdammer (24-04-2009) zegt hij hierover:

‘Het is misschien wat bitter, maar men moet inzien dat ons culturele model een extreem succesvol model was toen het nog slechts gold voor een beperkt deel van de wereld. Het model was succesvol, omdat alleen wij het hanteerden, doordat wij, als gevolg van historische ontwikkelingen, de gehele wereld als enorm reservoir konden gebruiken om onze welvaart tot stand te brengen. Het is de ironie van de geschiedenis dat op het moment dat dit model gemondialiseerd wordt het ineenstort. Een gemondialiseerde wereld heeft geen te exploiteren reservoir dat zich “buiten” die wereld bevindt. Daarom wordt het tijd om dit culturele model te veranderen.’

Grote aandacht is dus nodig voor een zo eerlijk mogelijke verdeling van de lasten en pijn van de economische crisis. Honderden miljoenen mensen zien thans en in de komende tijd hun hoop op een beter bestaan in rook opgaan. Dat geldt niet alleen voor arme landen, maar ook voor vele gezinnen aan de onderkant van de inkomensverdeling in rijke landen. Het is onrechtvaardig als de rijken erin zouden slagen hun inkomens nog te doen groeien of tenminste uit de wind te houden. Dat zou kunnen leiden tot maatschappelijk verzet en een voedingsbodem kunnen gaan vormen voor radicale bewegingen. Zonder herverdeling van de lasten is de democratie in gevaar.
Is er voldoende bereidheid tot intensieve internationale samenwerking? Net als in de jaren dertig zou beleid steeds meer een nationalistische kleur kunnen krijgen. Duitsland verliet in 1935 de Volkenbond en overwon de economische crisis op eigen houtje, mede door grootscheepse herbewapening. Ook nu kunnen de centrifugale krachten het winnen, regeringen verleiden tot ‘Alleingang’ in het trachten te bezweren van de crisis. Het gevaar is, dat de Verenigde Naties nog meer verzwakt raken.

Hiermee hebben we de achtergrond en enkele elementen geschetst voor de volgende paragrafen waarin we nauwkeuriger willen gaan kijken naar die samenhangen die we hiervoor globaal aanduidden.

Samenhangen

1. Economie en het ontstaan en de escalatie van conflicten

De toestand van de economie blijkt in veel gevallen een belangrijke rol te spelen in het ontstaan en de escalatie van (gewapende) conflicten. In minder ontwikkelde landen komt meer geweld voor dan elders. In situaties van grote armoede is het van levensbelang toegang tot hulpbronnen te hebben. Belangentegenstellingen die onder gunstiger omstandigheden op vreedzame wijze opgelost zouden worden, escaleren dan tot conflicten, die gemakkelijk tot geweld aanleiding geven. Het ontbreken van een goed functionerend overheidsapparaat verergert dit nog eens. We nemen dit op verschillende manieren waar:

* de ongelijke toegang tot hulpbronnen (bouwland, weidegronden, woongebieden, water e.d.) kan direct tot conflicten leiden; het hebben van toegang is immers de mogelijkheid tot overleven.
* de concurrentie om bestaanmogelijkheden manifesteert zich ook via de arbeidsmarkt. Vooral bij laaggeschoolde arbeid leidt het grote aanbod en de beperkte vraag tot een overlevingsstrijd en dus tot harde confrontaties tussen winnaars en verliezers. Voor verliezers kan dat leiden tot wanhopige pogingen om op andere manier aan de kost te komen (migratie onder riskante omstandigheden, illegale praktijken, piraterij). Migratie wordt door grote economische ongelijkheid onbeheersbaar, een proces dat vreemdelingenhaat aanwakkert en conflictstof vergroot.

De rijke landen leggen een zodanig groot beslag op hulpbronnen elders in de wereld, dat de bestaansmogelijkheden van de bewoners van die gebieden in gevaar komen. In sommige gevallen leidt dat al tot geweld. Een voorbeeld hiervan is de groei van de zeepiraterij, het kapen van westerse schepen om losgeld te kunnen vragen. Er is hier waarschijnlijk een rechtstreeks verband te leggen met het leegvissen van de kustwateren door grote westerse schepen, waardoor locale vissers hun bestaansmogelijkheden verloren. Soms leidt in arme samenlevingen de aanwezigheid van buitenlandse bedrijven die hulpbronnen exploiteren (Westerse oliebedrijven in Nigeria) tot gewelddadige conflicten.

Er zijn verschillende ontwikkelingen gaande die dit alles nog eens versterken.

* Allereerst de groeiende milieuaantasting, verwoestijning, klimaatverandering e.d. De eerder aangehaalde Welzer is ook de auteur van het indringende boek De klimaatoorlogen. Hij laat daarin zien hoe de oorlogen van dit moment (en in de toekomst, zie ook onder 5) niet maar gevoerd worden over politiek of ideologie, maar vooral in relatie (zullen) staan tot de toegang tot hulpbronnen en de gevolgen van klimaatverandering. Deze twee zaken zijn nauw met elkaar verweven: klimaatverandering is immers in belangrijke mate het gevolg van de enorme groei van het gebruik van fossiele brandstoffen. Vooral minder ontwikkelde landen worden zeer ernstig door klimaatverandering getroffen. In deze (veelal tropische) landen is de economie direct van de natuur en de weersomstandigheden afhankelijk, en de middelen ontbreken om zich tegen negatieve effecten in te dekken. Klimaatwijziging leidt tot meer natuurrampen, overstromingen en/of verwoestijning en daarmee tot het compleet verdwijnen van woon-, veeteelt- en landbouwgebieden. Dat zich hierbij conflicten zullen voordoen, lijkt voor de hand te liggen. Potentiële conflictstof levert ook het gegeven dat door klimaatverandering smeltende ijs nieuwe voorraden gas en olie exploiteerbaar maakt, op plaatsen waarvan het bezit omstreden of niet geregeld is.

* Bij afnemende welvaart komt de solidariteit onder druk te staan. De naoorlogse maatschappelijke rust in de rijke landen is in belangrijke mate te danken aan het feit dat iedereen steeds een beetje rijker werd. Economische groei helpt politici om pijnlijke interne aanpassingen te ontwijken en het bestaande consumptieniveau te verhogen, of op zijn minst te handhaven. Doet zich krimp voor, dan blijkt van solidariteit weinig sprake. Zo verplaatst zich de strijd om hulpbronnen naar het internationale politieke niveau. Een bedreiging van de toevoer van grondstoffen en energie ervaren rijke landen als een bedreiging van hun nationale veiligheid. De VS beschouwen officieel een aanval op de olietoevoer als een casus belli en zowel de EU als de NAVO verklaren openlijk bereid te zijn de toevoer van hulpbronnen desnoods met militaire middelen te verdedigen.

* Ook (voorheen) arme landen als China en India maken in toenemende mate aanspraak op die grondstoffen. Er is een situatie ontstaan die vergelijkbaar is met de Koude Oorlog: landen streven ernaar hun grondstoffenleveranciers onder hun invloed te brengen, waarbij morele overwegingen aan belang inboeten. De onderlinge relaties staan daardoor onder spanning, met de mogelijkheid elkaar in gijzeling te nemen (zoals de dreiging de gaskraan dicht te draaien bij onwelkome kritiek); hier bestaat voortdurend het gevaar van escalatie.

Een apart punt van zorg is dat de toenemende energiebehoefte en de dalende voorraden aan fossiele brandstoffen zullen leiden tot een groter gebruik van kernenergie. Het gevaar van de productie van kernwapens door landen die deze tot nu toe niet bezaten, is groot, zeker nu het proliferatieverdrag weer onder druk staat.

Het is evident dat de relatie ook andersom gelegd kan worden: oorlogen en gewapende conflicten bedreigen en vernietigen economische verworvenheden, brengen vluchtelingenstromen op gang en veroorzaken milieuschade die niet alleen op de korte maar ook op veel langere termijn economische ontwikkeling in de weg staan. Zie ook punt 3.

2. Economie en de ideologie van geweldsgebruik

Omdat het verdelingsvraagstuk cruciaal is in de economische orde, zijn deze orde en de manier waarop zij gelegitimeerd wordt van belang. Wanneer ontaardt de altijd aanwezige belangentegenstelling in een openlijke machtsstrijd? En wanneer wordt deze machtsstrijd gewelddadig? ‘Uitsluiting’ uit de bestaande maatschappelijke orde speelt hier een belangrijke rol (zie ook onder 4). Men spreekt in deze context ook wel over ‘structureel geweld’. Uitsluiting of structureel geweld kan het karakter hebben van regelrechte discriminatie, maar kan ook meer verhuld plaatsvinden doordat een inferieure economische positie van groepen mensen binnen een maatschappij door de dominante klasse als vanzelfsprekend wordt gezien en met machtsmiddelen wordt bestendigd.
Ideologie is bij dit alles belangrijk. Op de eerste plaats kan ideologie de maatschappelijke ongelijkheid legitimeren en latente conflictstof (een tijd lang) verdoezelen. Op de tweede plaats is voor het doelbewust gebruik van openlijk geweld een vorm van ideologische legitimering onmisbaar. Indien eenmaal een onomkeerbaar punt binnen een machtsstrijd is bereikt roept onderdrukking nieuw en gewelddadig verzet op. De geschiedenis zit boordevol door ideologieën aangewakkerde geweldsspiralen. In het navolgende beperken we ons tot enkele voorbeelden rond de neo-liberale ideologie.

* In het neo-liberale economische denken vindt een ideologische legitimatie van ongelijkheid plaats, zowel van individuen als van landen: rijkdom is in principe voor iedereen bereikbaar, en uiteindelijk zullen ook de armen profiteren (via het trickle-down effect) van opgebouwde rijkdom bij enkelen. Voorwaarde hiervoor is alleen dat de markt vrij zijn werk kan doen. Binnen dit ideologisch gekleurde denken wordt het opleggen van beperkingen aan de markt geïnterpreteerd als in een inperking van de vrijheid, en het verzet daartegen is daarmee gerechtvaardigd. Zij die de ongelijke spelregels van de economische orde aanvechten geraken in ideologisch conflict met de heersende klasse. Dit conflict kan gewelddadig worden als de heersende klasse erin slaagt de strijders voor economische en politieke emancipatie af te schilderen als ‘vijanden van de vooruitgang of van het volk’ en/of de emancipatiestrijd verweven wordt met de idee van nationale bevrijding. Naomi Klein geeft in haar boek De shock doctrine verschillende voorbeelden van deze directe relatie tussen de neo-liberale economische ideologie en geweld. Zowel in Chili (1973) als in Argentinië (1976) werd via een militaire coup de ‘Chicago’-economie geïntroduceerd.

* Onder druk van de rijke landen en IMF en Wereldbank hebben veel ontwikkelingslanden hun economie moeten herstructureren overeenkomstig het neo-liberale economisch denken: privatisering, liberalisering, bezuinigingen op overheidsuitgaven, e.d. De eenzijdigheid van deze groeistrategie droeg in talloze landen bij tot interne spanningen, machtsstrijd en zelfs gewapende conflicten. Vraagstukken van ‘binnenlandse veiligheid’ gingen interfereren met de economische orde (zie ook onder 3)

* Wereldwijde ongelijkheid blijkt ook goed te werken als legitimering van het gebruik van (tegen)geweld, zelfs in situaties waarin de geweldplegers zelf niet tot de armen behoren, zoals we zien bij het terrorisme van Al-Qaida. De wetenschap te behoren tot het arme deel van de wereld en de onmogelijkheid uit die situatie te geraken, is een voedingsbodem voor gevoelens van wrok, die gemakkelijk inzetbaar zijn voor gewelddaden. Met name jonge mensen aan wie, bij alle ‘communicatieve geweld’ van de media over de weldaden van globalisering, enige vorm van regulier economisch toekomstperspectief wordt ontzegd, kunnen ontvankelijk worden voor een radicale verzetsideologie. De uitzichtloosheid van een opgroeiende generatie van jongens in alle delen van de wereld vergroot de kans op rebellie, gewapende conflicten en plundering. Vooral als inzet van geweld economisch en ideologisch ‘iets’ oplevert, blijkt dit vooruitzicht in combinatie met indoctrinatie een vaak onweerstaanbaar alternatief voor een als doelloos ervaren bestaan.

De ideologie van geweldsgebruik en de economie zijn echter nog veel grootschaliger met elkaar verbonden. Dat komt aan de orde onder 3.

3. Economie, bewapening en oorlog

De productie van geweldsmiddelen en – diensten verslindt op een verbijsterende schaal de menskracht, het vernuft, de energie, het geld, de grondstoffen die voor het leefbaar maken van de wereld nodig zijn. Bij de planning en financiering daarvan spelen publieke autoriteiten, de nationale overheden, een hoofdrol. Zij laten zich in het algemeen leiden door een ideologie van de ‘nationale veiligheid’. ‘Nationale veiligheid’ wordt vaak geacht een soort absolute prioriteit te hebben, welke mede verankerd is in grote gevestigde economische belangen. Dit heeft een diep vertekenende invloed op de perceptie van welzijn. Immers de enorme ‘opportunity’ kosten in termen van breder gedefinieerde menselijke veiligheid worden in traditionele groeicijfers niet geregistreerd. Militaire productie levert daarin een positieve bijdrage aan het BNP, vanwege de nauwe verstrengeling van militaire en economische belangen. Een gecorrigeerd BNP (een soort ‘oorlog/vredesvoetdruk’) zou nodig zijn om duidelijk te maken hoezeer wapenproductie, oorlogsvoorbereiding en –voering en andere gewapende conflicten schadelijk zijn voor een duurzame en solidaire economie. We noemen daarbij ook de volgende aspecten.

* ‘Military Keynesianism’ (het stimuleren van de economie door hoge militaire uitgaven) is in de geschiedenis vaak toegepast, met de VS als meest recente voorbeeld. In dat laatste land is deze impuls bovendien gecombineerd met de weigering belastingen te verhogen (en zelfs met het verlagen ervan). Een en ander leidde en leidt het tot enorme buitenlandse schulden en achterblijvende investeringen in de civiele sector, excessieve rijkdom van een elite en armoede bij een groot deel van de bevolking.
Los van de verzwakking van de VS is de vervlechting van economische belangen en een ideologie van nationale veiligheid levensgevaarlijk voor de mensheid. In de huidige crisis verscherpen zich conflicten en groeit het gevoel van onveiligheid. Tegelijkertijd speelt in de crisis de vraag hoe overheden hun economieën moeten stimuleren. Als verleidelijk antwoord op die dubbele uitdaging wordt extra militaire inspanning afgeschilderd als een soort twee-snijdend zwaard, dat zowel (militaire) veiligheid als werk biedt. In Nederland wordt herhaaldelijk de aanschaf van de JSF bepleit met de argumenten dat de F16 hoognodig aan vervanging toe is en deze vervanging extra werk oplevert.

* De wapenindustrie is een kapitaalintensieve economische sector, die voortgedreven wordt door voortdurende vernieuwing en er belang bij heeft dat de geproduceerde wapens ook gebruikt en vervangen worden. De groei- en vernieuwingsdwang die ook de civiele economie kent, is hier in extreme mate werkzaam.
Er zijn meer economische sectoren die belang hebben bij conflicten, zoals duidelijk is geworden in de oorlog in Irak: beveiligingsbedrijven, bedrijven die diensten verlenen aan het leger, bouwbedrijven die de wederopbouw vorm geven, bedrijven die profiteren van prijsstijgingen door destabilisatie (zoals de oliesector). Voor een deel betreft het hier taken die tot voor kort behoorden tot het ‘geweldsmonopolie’ van de staat en die nu zijn uitbesteed. De oorlog in Irak laat bovendien zien hoe groot de invloed van deze bedrijven op het overheidsbeleid is (lobby, werkgelegenheidsargumenten, personele relaties tussen bedrijfsleven en politiek). Zie wat Naomi Klein schrijft in haar boek De shock doctrine (blz. 23 e.v.) over het ‘rampenkapitalismecomplex’: de oorlog is een lucratieve markt geworden, evenals de wederopbouw. Deze belangen verlengen de oorlog en versterken het geweld. Hoewel er bijvoorbeeld officieel sprake is van een 3D-strategie (defence, diplomacy & development) in Afghanistan, besteden de Amerikanen 90% van hun geld in Afghanistan aan ‘defence’ (Nederland zelfs nog meer). Het vertrouwen op geweld mede vanwege het feit dat daaraan verdiend kan worden, vermindert de mogelijkheden van een geweldloze conflictoplossing.

* Het tot stand komen van de Europese Unie heeft gezorgd voor vrede tussen de landen van de Unie (zie ook onder 4). In het verdrag van Lissabon verplichten de lidstaten zich echter tot het versterken van hun militaire capaciteiten en tot samenwerking in de wapenindustrie. Een Europees Defensie-Agentschap (EDA, met als één van de taken: ‘de versterking van de Europese defensie op technologisch en industrieel gebied en het tot stand brengen van een concurrerende Europese markt voor defensie-uitrusting’) werd opgericht waarin de Europese defensieministers met de Europese defensie-industrie de militaire ‘tekorten’ van Europa inventariseerden en probeerden te verhelpen. Daarmee is EDA een stimulans voor wapenproductie, wapenexport en wapenaanschaf. EDA-directeur Weis verklaarde dat 2008 ‘het jaar van de wapenaankopen’ moest worden, terwijl voorstellen om ook serieus aandacht te geven aan niet-gewapende conflictoplossing via een European Peace Agency getraineerd worden. Frankrijk, een grote wapenproducent, speelt hierin een actieve rol. De defensie-industrie is de laatste jaren sterk geconcentreerd (drie zeer grote bedrijven: het Britse BAE Systems, het Franse Thales en het ‘Europese’ EADS), en is daarmee buitengewoon invloedrijk geworden. Binnen de EU nemen we bovendien een militarisering van de ruimte waar.

* Om de hoge R&D kosten van hun eigen wapens te drukken moeten westerse landen zorgen dat hun defensie-industrie een brede afzet heeft zodat de investering terugverdiend kan worden. Daarom worden marketingmiddelen ingezet (onder andere financieringsinstrumenten zoals exportkredietverzekeringen) om nieuwe afzetmarkten voor dure militaire technologie te vinden. Dit leidt tot nog meer verspreiding van wapens, en tot verhoging van defensiebudgetten ten koste van sociale uitgaven in veel niet-westerse landen. Het UNDP stelt dat militaire uitgaven van ontwikkelingslanden een obstakel zijn voor het behalen van de Millenniumdoelen. Ondanks het bestaan van de Nederlandse, sinds 2007 geldende, criteria voor de vergunning van wapenhandel en de EU Gedragscode Wapenexport, waarin ook een ontwikkelingstoets is opgenomen (het 8e criterium) worden, ook door Nederland, nog steeds wapens geëxporteerd naar landen in oorlog als Marokko en naar ontwikkelingslanden (onder meer Bangladesh). Dit 8e criterium heeft in Nederland sinds de totstandkoming van de code in 1998 nog maar vier maal tot het weigeren van een exportvergunning geleid. Ook Vlaanderen levert aan Bangladesh en Thailand of aan landen in (intern) conflict als Colombia, Israel, Pakistan. De helft van de corruptie wereldwijd heeft betrekking op wapenhandel: omdat er meer te halen valt, is deze handel aantrekkelijker dan die in civiele producten. Vaak zien we een grote verwevenheid van illegale wapenhandel, drugshandel, mensenhandel, waarin enorme bedragen omgaan.

* Eenmaal uitgebroken gewapende conflicten en oorlogen leiden op alle terreinen tot verspilling en vernietiging: mensen, natuur en milieu, grondstoffen, energie, kennis, kapitaal, bedrijven. Na conflicten zijn er talloze getraumatiseerde mensen: vrouwen en kinderen die misbruikt zijn, mensen die verminkt zijn, voormalige kindsoldaten die nauwelijks normaal kunnen functioneren. Een cultuur van oorlog heeft bovendien een vreselijke uitwerking op het waardensysteem van een samenleving. Gevolg van dit alles is dat, ook nadat de vechtende partijen vrede gesloten hebben, economische ontwikkeling zeer moeilijk op gang komt. Liberia en Sierra Leone zijn daarvan schrijnende voorbeelden. Na oorlogsvoering is er bovendien sprake van verwoeste gronden met achtergebleven mijnen, bommen en wapens, die ontwikkeling belemmeren en vervolgens ook weer oorzaak van oorlog zijn.

4. Economie en het geweldloos bijleggen van conflicten

Kan de economie bijdragen aan het geweldloos bijleggen van conflicten? Is een positieve virtuele cirkel, een zichzelf versterkend proces van economische vooruitgang en groeiende saamhorigheid en samenwerking mogelijk? Het antwoord is ‘ja’. Samenwerking kan inderdaad een zeer krachtige motor zijn van economische vooruitgang en economische vooruitgang kan op haar beurt samenwerking en saamhorigheid stimuleren. Maar dat betekent nog niet dat het geweldspotentieel in een samenleving afneemt. Saamhorigheid kan in de vorm van extreem chauvinisme dictatoriaal worden afgedwongen en zo een economisch-militaristische opbouw van een natie mogelijk maken (Duitsland in de jaren dertig). Wil het geweldspotentieel worden teruggedrongen, dan is het waardesysteem, dat wil zeggen ‘de kwaliteit van de saamhorigheid’, die de economische opbouw mogelijk maakt, cruciaal. Vaak wordt saamhorigheid beleefd ten koste van anderen, en is er dus sprake van ‘uitsluiting’. Solidariteit binnen de groep groeit dan gelijk op met vervreemding ten opzichte van buitenstaanders. De ideologie waarmee deze uitsluiting wordt verdedigd, schildert deze buitenstaanders af als tegenstanders die men moet wantrouwen, als potentiële vijanden waartegen in het uiterste geval geweld gerechtvaardigd kan zijn. Dergelijke mechanismen vindt men binnenlands, in de vorm van sociale of etnische discriminatie, maar ook in de vorm van nationalisme, gericht tegen ‘het buitenland’. Ook in de houding van rijke landen tegenover arme(re) nemen we dit mechanisme waar, bijvoorbeeld in de visie op vluchtelingen en migranten.
Een en ander betekent niet dat positieve interactie tussen saamhorigheid, economische samenwerking en vrede onmogelijk is. De Europese Gemeenschap voor Kolen- en Staal (Plan Schumann, 1951) beperkte de militaire mogelijkheden van Duitsland en Frankrijk ter wille van economische samenwerking, waardoor de Europese Gemeenschap kon ontstaan. Economische en politieke aspiraties die in de jaren tachtig het Helsinki proces inspireerden, brachten het einde van de Europese deling (val van de Berlijnse muur, 1989) en van de Koude Oorlog. In Zuid-Afrika speelden economische factoren een grote rol in de ondermijning van het apartheidsregiem dat een extreme ideologie van ‘uitsluiting’ propageerde. In acute conflictsituaties wordt de bereidheid tot onderhandelen en het perspectief van vreedzame samenwerking vaak ontsloten door charismatische politici onder invloed van massaal protest van onderop. Daarbij kunnen ook grote bedrijven een belangrijke katalyserende rol vervullen, wanneer zij zich bewust worden van hun verantwoordelijkheid, zo nodig daartoe door de publieke opinie gedwongen. ‘Medeverantwoordelijkheid voor vrede’ lijkt voor de meeste bedrijven – met uitzondering van de wapenindustrie en toeleveringssectoren - meer ‘natuurlijk’, dan het trachten profijt te halen uit het conflict. Verreweg de meeste bedrijven hebben immers rechtstreeks belang bij een stabiel maatschappelijk bestel, berustend op ‘inclusiviteit’ en bescherming van de elementaire mensenrechten.
Voor het terugdringen van het geweldpotentieel in de wereld is het van beslissende betekenis dat de inclusieve waarden, waarop de Verenigde Naties werden gegrondvest, tot krachtige ontplooiing komen, bijvoorbeeld in de zeggenschapsverhoudingen in de Veiligheidsraad.
Meer in het algemeen hangt het bijeenbrengen van de lijnen naar een solidaire, duurzame en vreedzame wereld in hoge mate af van politieke beslissingen op het hoogste niveau. Een hervorming en versterking van de Verenigde Naties is daarom een der belangrijkste politieke projecten van onze tijd.

5. Economie en het vermijden van grootschalig conflict in de toekomst

Demografische en economische groei bedreigen structureel de natuurlijke bestaansbasis van het leven op aarde. Klimatologische, biologische en ecologische systemen, die tienduizenden jaren het plantaardig, dierlijk en menselijk leven hebben ondersteund raken ontwricht, op grote schaal en in een snel tempo. Schaarste aan energie en grondstoffen leiden tot roofbouw op de natuurlijke omgeving. Deze milieucrisis bedreigt het menselijk leven op aarde, maar in volstrekt ongelijke mate armen en rijken, in Noord en Zuid. Daarom wordt de verdeling van de milieugebruiksruimte de grootste economische bron van conflicten.
Normaal gesproken heeft schaarste aan een economisch goed tot gevolg dat de prijs ervan stijgt hetgeen weer twee effecten heeft, een korte termijn: (1) de toegang tot het goed wordt beperkt tot hen die die hogere prijs kunnen betalen; en een langere termijn: (2) het aanbod van het goed zelf, of van alternatieven wordt gestimuleerd. Als dat laatste echter niet mogelijk is, spreekt men van absolute schaarste. De verdeling van de toegang tot het goed komt dan als het ware tot stand per opbod. Men spreekt ook wel van ‘positionele goederen’, die verdeeld worden op grond van de rangorde van de inkomensverdeling. Economische veiligheid (dat wil zeggen de verzekerde toegang tot levensonderhoud, overeenkomstig de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens) wordt door verstrengeling van natuur, economie en sociaal leven steeds meer afhankelijk van toegang tot een mondiale milieugebruiksruimte, die sterke componenten van absolute schaarste heeft. Om grootschalige conflicten te vermijden mag men de toegang tot de milieugebruiksruimte niet aan het mechanisme van vraag en aanbod en de daaruit resulterende inkomensverdeling overlaten.
Daarom dienen zich vier veranderingen in de bestaande economische orde aan:
(a) Een sociaal vangnet dat voor alle armen de toegang zeker stelt op een minimum pakket aan essentiële goederen en diensten.
(b) Een bovengrens aan de aanspraken die rijke mensen doen op de milieugebruiksruimte bijvoorbeeld door een maximum inkomen.
(c) Een publiek mondiaal beheer (verdelingssysteem) ten aanzien van absolute schaarste- elementen in de milieugebruiksruimte, om te beginnen met een krachtig en effectief Kyoto-protocol.
(d) Een intensivering van economische samenwerking onder auspiciën van de VN (nieuw Bretton Woods)

Piet Terhal
Greetje Witte-Rang
3 juni 2009

30 September

JMdeJong — Mon, 27 Jul 2009 17:52:15 CDT

Samen met de Vlaams-Nederlandse Vereniging Economen voor Vrede en Veiligheid (NL/BE), Vrede (BE) en VODO (BE) beoogt het Platform Duurzame en Solidaire Economie op 30 september een expertmeeting te organiseren over deze samenhangen tussen economie en vrede. Het karakter van de bijeenkomst is verkennend. Jan Pronk heeft toegezegd deze bijeenkomst voor te willen zitten. Graag nodigen wij u uit om aan deze expertmeeting deel te nemen. De plaats van de bijeenkomst zal waarschijnlijk Rotterdam zijn. Nadere informatie over de vergaderlocatie volgt nog.

De afgelopen twee jaar organiseerde het Platform Duurzame en Solidaire Economie twee zeer succesvolle conferenties waarin de transitie naar een duurzame en solidaire economie centraal stond. Dit resulteerde in de Verklaring van Tilburg en het Appèl van Antwerpen: zie www.platformdse.org. Door de wereldwijde economische crisis is de noodzakelijke omvorming van onze economie in de richting van meer duurzaamheid en solidariteit actueler dan ooit te voren en ondervindt dan ook veel weerklank. Want hoe ingrijpend de voorgestelde omslag of trendbreuk in de richting van meer duurzaamheid ook zal zijn, zij is noodzakelijk voor het handhaven van ons welzijn. “Zij behoedt ons voor nog grotere problemen in de toekomst op het vlak van gezondheid en milieudegradatie, van een verder toenemende mondiale armoedekloof, en van gewapende conflicten en vluchtelingenstromen. Wij verkeren in de comfortabele positie dat de koerswijziging nu nog mogelijk is.” (Verklaring van Tilburg).

De transitie naar een solidaire en duurzame economie enerzijds en het streven naar vrede en het terugdringen van gewelddadige conflicten en bewapening anderzijds hangen op vele manieren samen. Tot nu toe werden deze samenhangen minder sterk belicht, en was de vredesbeweging dan ook niet nadrukkelijk bij het Platform betrokken. Dit is terecht vanuit de vredesbeweging als een manco gesignaleerd. Hoe kan aan deze samenhangen recht worden gedaan in een bredere setting ?

Als inhoudelijke voorbereiding op deze expertmeeting economie en vrede hebben Piet Terhal (Economen voor Vrede en Veiligheid) en Greetje Witte-Rang (onderzoeker Oecumene en Economie, Kerk en Vrede, Platform DSE ) een notitie geschreven. Deze notitie wil meer inzicht geven in de samenhang tussen economie, oorlog vrede en beoogt daarmee bij te dragen aan een politiek en economisch beleid waarin vrede, duurzaamheid en solidariteit tegelijk gediend worden.

Downloads

JMdeJong — Sun, 07 Jun 2009 17:09:41 CDT

Zie onderaan deze pagina